Köşe Yazısı

Montrö Sözleşmesi Nedir? Kritik Maddeleri Hangileri?

Montrö Sözleşmesi Nedir? Rusya ve Ukrayna savaşı, Montrö Sözleşmesini bir kez daha dünya gündemine taşıdı. Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki haklarını geri aldığı Montrö Sözleşmesi maddelerine atıfta bulunan tartışmaların başat konusu, Ukrayna- Rusya savaşında Türkiye’nin nasıl..

Montrö Sözleşmesi Nedir? Kritik Maddeleri Hangileri?

Montrö Sözleşmesi Nedir?

Rusya ve Ukrayna savaşı, Montrö Sözleşmesini bir kez daha dünya gündemine taşıdı. Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki haklarını geri aldığı Montrö Sözleşmesi maddelerine atıfta bulunan tartışmaların başat konusu, Ukrayna- Rusya savaşında Türkiye’nin nasıl bir tutum alacağı etrafında şekilleniyor. Türkiye’nin Çanakkale ve İstanbul Boğazları üzerindeki egemenlik haklarını, boğazların güvenliğini ve geçiş trafiğini düzenleyen sözleşme tüm Karadeniz’e kıyısı olan ülkeleri ve özellikle de Rusya’yı yakından ilgilendiriyor. Bir iç deniz konumunda olan Karadeniz’in, Ege ve Akdeniz’e açılan tek kapısı konumundaki İstanbul ve Çanakkale Boğazları bu özellikleri ile olası bir savaş senaryosunda kritik bir önem arz ediyor.

Birinci Dünya Savaşının ardından İngiltere, Fransa, İtalya ve Yunanistan tarafından işgal edilmiş olan Osmanlı toprakları, Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarının önderlik ettiği topyekûn bir kurtuluş savaşı neticesinde güç bela geri alındı. Birinci Dünya Savaşının kaybedenlerinden biri olarak Osmanlı, İstanbul ve Çanakkale Boğazlarındaki egemenlik haklarını büyük ölçüde yitirmişti. Türklerin verdiği Kurtuluş Savaşı mücadelesi kazanıldıktan sonra mücadele diplomasi alanında da devam etti. Yıkılan Osmanlı İmparatorluğunun küllerinden yepyeni ve çağdaş bir ülke kuran Mustafa Kemal ve arkadaşları,Türkiye Cumhuriyeti olarak tanımladıkları Türkiye’nin kaybettiği tüm egemenlik haklarını geri almak üzere savaş meydanlarındaki mücadeleyi diplomasi alanında da karalı bir şekilde sürdürdüler. Özellikle uzun tartışmaların ve zorlu bir mücadelenin konusu olan ‘’Boğazlar meselesi’’ nihayet İsviçre’nin Montrö kentinde imzalanan Montrö Sözleşmesi ile çözüme kavuşturuldu.

Montrö Anlaşması ne zaman imzalandı?

22 Haziran 1936’da başlayan görüşmelerde yer alan ülkeler şöyleydi: Fransa, Bulgaristan, İngiltere, Yunanistan, Romanya, Avustralya, Japonya, Yugoslavya, Sovyetler Birliği ve Türkiye. Uzun tartışmaların ardından sözleşme 20 Temmuz 1936 yılında karara bağlandıve Montrö Sözleşmesi olarak tarihteki yerini aldı.

 

Montrö Sözleşmesi Neden Önemli?

Her şeyden önce Montrö Sözleşmesi Türkiye açısından çok önemli bir sözleşme çünkü bu sözleşme ile Türkiye, Birinci Dünya Savaşı sonunda kaybettiği İstanbul ve Çanakkale Boğazlarının egemenlik hakkını tümüyle geri aldı. Bu anlaşma ile her iki boğazdan geçişler belirli kurallara bağlandı ve kontrolü de güvenliği de Türkiye’nin egemenliğine geçti.

Montrö Sözleşmesi yalnız Türkiye’yi değil, tüm dünyayı ilgilendiren kritik önemde bir sözleşme. Deniz trafiğinin en önemli geçiş noktalarından biri olan Boğazlar hem ticaret hem de askeri anlamda çok stratejik bir konumda. Özellikle Rusya için Boğazlar açık denizlere açılan yegâne kapı ve şimdi de asıl olarak Ukrayna’ya açtığı savaş sebebiyle daha da kritik bir önemde.

Ukrayna ve Rusya arasındaki savaşta Türkiye’nin tutumu ne olacak?

Ukrayna ile Rusya arasındaki savaşta çok sıkıntılı bir konumda olan Türkiye’nin alacağı tutum tüm dünya tarafından dikkatle izleniyor. Her iki ülke ile de hem ticari hem askeri hem de kültürel anlamda çok güçlü ilişkileri olan Türkiye bu savaşta tarafsız kalabilecek mi? Montrö Sözleşmesi ile elinde bulundurduğu Boğazlar kozunu Rusya’ya karşı kullanabilecek mi? ErdoğanPutin’in baskılarına karşı nasıl direnecek? Yanıt bekleyen bu sorular şimdilik masada duruyor.

Montrö Sözleşmesi Türkiye’nin yararına mı?

Boğazların statüsünü, güvenliğini ve geçiş trafiğini düzenleyen Montrö Sözleşmesi’nin savaş durumuna atıfta bulunan maddeleri şöyle sıralanıyor:

Montrö Sözleşmesi savaş maddeleri…

  1. Ticaret gemileri için durum
  • Savaş durumunda eğer Türkiye savaşan taraflardan biri değilse ticaret gemiler boğazlardan geçiş özgürlüğünden yaralanabilecektir.
  • Savaş durumunda Türkiye savaşan ülke ise Türkiye ile savaşta olan bir ülkeye bağlı olmayan ticaret gemileri, Türkiye’nin düşmanı olan ülkeye hiçbir surette yardım etmemek şartı ile boğazlardan geçiş özgürlüğünden yaralanacaklardır. Ancak bu geçişler gündüz olacak ve Türk makamlarınca belirlenen şekilde gerçekleşecek.​
  • Türkiye’nin kendisini savaş tehdidi altında sayması durumunda 2. Maddede belirtilen barış zamanı şartları uygulanacak ama geçişler gündüz olacak, geçişler Türk makamlarınca belirtilen güzergâhta olacak ve kılavuz zorunluluğu uygulanabilecek.

 

  1. Savaş gemileri için durum
  • Donanmaların, sıvı olsun ya da olmasın, özellikle yakıt taşımak için yapılmış yardımcı gemileri, sözleşmenin 13. Maddesinde belirtilen ön bildirim koşuluna bağlı olmayacaklar. Boğazları tek başına geçmek koşuluyla, 14. ve 18. Maddelere tabii sınırlamaya bağlı tonajlar hesabına katılmayacaklardır. Bununla birlikte, yardımcı gemiler, diğer geçiş koşulları bakımından savaş gemileriyle bir tutulmaları devam edecektir. Bu gemiler için belirlenen istisnadan ancak silahları, yüzer hedeflere en çok 105 mm çapında iki toptan, hava hedeflerine karşı en fazla 75 milimetre çapında iki silahtan çok değilse faydalanabileceklerdir.
  • Küçük savaş gemileri, yardımcı gemiler ve hafif su üstü gemileri, barış zamanında, ister Karadeniz’e kıyısı olan isterse de olmayan devletler olsun, Boğazlardan, gündüz ve 13. Madde ile sonraki maddelerde öngörülen koşullar içinde girerlerse vergi ve harç ödemeksizin serbestçe geçebileceklerdir. Bunların dışında kalan gemiler 11. ve 12. Maddelerde belirtilen özel koşullar çerçevesinde geçiş yapabileceklerdir.
  • Karadeniz’e kıyısı olan devletler, 14.maddenin 1. fıkrasında belirtilen tonajdan yüksek bir tonajda bulunan hattı harp gemilerini Boğazlardan geçirebilirler ancak şu şartla; bu gemiler Boğazları tek başlarına geçebilirler ve bu gemilere en fazla iki torpido eşlik edebilir.
  • Hattı harp gemileri nedir? Donanmalarının ana gemileridir. Diğer savaş gemilerine göre daha büyüktür.
  • Torpido gemisi nedir? Savaşta torpido taşımak üzere yapılmış, nispeten küçük ve hızlı hareket edebilen savaş gemileridir.

Karadeniz’e kıyısı olan devletler, Karadeniz dışında yaptırdıkları ya da satın aldıkları denizaltıları vaktinde haber vermek koşuluyla Boğazlardan geçirebilirler. Aynı şey onarım amacıyla Karadeniz dışına çıkarılan denizaltılar için de geçerlidir. Yalnız denizaltılar Boğazdan tek başına olarak, gündüz ve su üstünde olacak şekilde geçecekler.

  • Savaş gemileri Boğazdan geçmeden önce 8 gün içinde diplomasi yoluyla, geçişlerini Türk Hükümetine bildirmek mecburiyetindedir. Karadeniz’e kıyısı olmayan devletler için bu bildirim süresi 15 gün olarak uzatılabilir.
  • Sözleşmenin 3. Maddesi ve III. Ekinde belirtilen koşullar dışında, Boğazdan transit geçiş yapacak bütün yabancı donanma gemileri 15.000 tonajı aşmayacaktır.
  • Boğazlarda transit olarak bulunan savaş gemileri taşıdıkları uçakları hiçbir durumda kullanamayacaklardır.
  • Boğazlarda transit olarak bulunan savaş gemileri avarya (Gemiye ya da taşıdığı yüke gelen zarar) ya da geminin teknik yönetimine bağlı olmayan bir aksaklık durumlarının dışında geçişleri için ön görülen süreden daha fazla Boğazda kalamazlar.

 

Montrö Sözleşmesinin 19. Maddesi, 20. Maddesi, 21. Maddesi sözleşmenin en kritik maddelerindendir.

  • Madde 19. Savaş zamanında Türkiye savaşan ülkelerden biri değilse, savaş gemileri 10. ve 18. Maddeye kadar olan koşullara uyarak Boğazlardan geçiş serbestisinden yaralanacaklardır. Ancak savaşan herhangi bir devletin savaş gemilerinin Boğazlardan geçmesi yasaktır.  Ancak Karadeniz’e kıyısı olan devletlerin Karadeniz dışındaki limanlarda olan gemileri geri dönüş amacıyla Boğazlardan geçebilirler.
  • Madde 20. Savaş zamanında Türkiye savaşan devletlerden biri ise Boğazlardaki savaş gemilerinin geçişi ile ilgili tek yetki ve kara mercii Türkiye Devleti olacaktır.
  • Madde 21. Türkiye kendisini pek yakın bir savaş tehlikesi tehdidi karşısında sayarsa, Türkiye’nin Montrö Sözleşmesi’nin 20. Maddesi kapsamındaki hükümleri uygulama hakkı olacaktır.

YORUMLAR (İLK YORUMU SİZ YAZIN)

ÜYE GİRİŞİ

KAYIT OL